Ή αλλιώς… το δίθυρο Pinna Nobilis ή η Ευγενής και το Μαργαριτοφόρο όστρακο «Pinctada Imbricata Radiata» στις δράσεις του Πανεπιστημίου.
Χάρις Πετράκη,
Υποψήφια Διδάκτωρ, Τμημα Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας
Η θάλασσα δεν είναι μόνο τόπος ομορφιάς και ψυχικής ανάτασης· είναι επίσης ένα οικοσύστημα εύθραυστο, γεμάτο θαλάσσιους οργανισμούς που παλεύουν να επιβιώσουν απέναντι στην ανθρώπινη παρέμβαση, στην κλιματική αλλαγή και στις παγκόσμιες απειλές. Στην πρώτη γραμμή αυτής της προσπάθειας για προστασία και κατανόηση βρίσκονται τα ερευνητικά προγράμματα του τμήματος Αλιείας και Υδατοκαλλιεργειών του Πανεπιστημίου Πατρών. Δύο ιδιαίτερα εμβληματικά εγχειρήματα που ξεχωρίζουν είναι αυτά που σχετίζονται με την Pinna nobilis ή Πίννα η Ευγενής, τo μεγαλύτερo δίθυρο όστρακο της Μεσογείου και το μαργαριτοφόρο όστρακο Pinctada imbricata radiata.
Γιγάντια Pinna για σωτηρία…
Η Pinna nobilis είναι ένα εντυπωσιακό δίθυρο μαλάκιο που φτάνει τα 120 εκατοστά σε μήκος και φιλοξενείται αποκλειστικά στις θάλασσες της Μεσογείου. Μέχρι πρόσφατα, αυτός ο επιβλητικός οργανισμός ήταν σύνηθες θέαμα σε θαλάσσια λιβάδια Ποσειδωνίας. Ωστόσο, μετά το 2016 μια πρωτοφανής επιδημία που οφείλεται κυρίως σε πρωτόζωα και μυκητιακούς παθογόνους παράγοντες οδήγησε σε μαζικούς θανάτους πληθυσμών του, προκαλώντας συναγερμό στην επιστημονική κοινότητα. Ανταποκρινόμενο σε αυτή την περιβαλλοντική κρίση, το τμήμα Αλιείας και Υδατοκαλλιεργειών της σχολής Γεωπονικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Πατρών, μέσω του ερευνητικού έργου PINNA SOS, συυνέβαλλε ενεργά στη διάσωση του είδους, στο πλαίσιο της πράξης: «Καινοτόμες δράσεις για την παρακολούθηση-ανάκαμψη-υποβοήθηση της στρατολόγησης του επαπειλούμενου είδους (Πίννα) Pinna nobilis» που υλοποιείται μέσω του επιχειρησιακού προγράμματος Αλιείας και Θάλασσας ΕΠΑΛΘ 2014-2020 με κωδικό ΟΠΣ (MIS) 5052394.
Το έργο έχει ως στόχο τον εντοπισμό ζωντανών πληθυσμών, τη μεταφορά και διατήρηση τους σε ελεγχόμενο περιβάλλον και την αναπαραγωγή τους υπό συνθήκες υδατοκαλλιέργειας. Οι ερευνητές εργάζονται για να κατανοήσουν καλύτερα τη βιολογία του οργανισμού, την ευπάθειά του στις λοιμώξεις και τις δυνατότητες επανεισαγωγής του στο φυσικό του περιβάλλον. Εξίσου σημαντική είναι η προσπάθεια ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού: το έργο ενθαρρύνει την ενεργό συμμετοχή των επαγγελματιών της θάλασσας (υδατοκαλλιεργητών, αλιέων, καταδυτικών συλλόγων) αξιοποιώντας τον εξοπλισμό και την εμπειρία τους για την πρακτική συμβολή στην αποκατάσταση των πληθυσμών. Περισσότερες πληροφορίες είναι διαθέσιμες στην ιστοσελίδα του έργου PinnaSOS: pinnasos.gr.
Στις ελληνικές θάλασσες των μαργαριταριών!
Το στρειδόκτενο, γνωστό και ως «τηγανάκι» ή «καλόκτενο», είναι ένα μαργαριτοφόρο όστρακο με εντυπωσιακή διαδρομή· είναι ένα μη εγγενές είδος για τα νερά μας, καθώς προέρχεται από την περιοχή του Ινδο-Ειρηνικού και πρωτοκαταγράφηκε στη Μεσόγειο το 1883 ως λεσσεψιανός μετανάστης (μέσω της Διώρυγας του Σουέζ). Έκτοτε, εγκαταστάθηκε σε πολλές περιοχές της Λεβαντίνικης Θάλασσας και της Κεντρικής Μεσογείου, με παρουσία σε χώρες όπως η Αίγυπτος, η Λιβύη, το Ισραήλ, η Κύπρος, η Μάλτα και η Ιταλία. Στην Ελλάδα, η παρουσία του είναι έντονη στον Σαρωνικό και τον Ευβοϊκό κόλπο, ειδικά σε μια εποχή που τα εγχώρια είδη οστρακοειδών (όπως τα κυδώνια και οι γυαλιστερές) υπεραλιεύονται. Παρά το γεγονός ότι το στρειδόκτενο είναι εδώδιμο και οικονομικά αξιοποιήσιμο, η παράδοξη απουσία του από την ελληνική νομοθεσία (ΠΔ 86/98, 227/2003, 109/2002) καθιστά την αλιεία του παράνομη. Αξίζει να σημειωθεί πως το μαργαριτοφόρο στρείδι δεν είναι είδος υπό απειλή εξαφάνισης. Αντιθέτως, θεωρείται παρεμβατικό και συνεπώς δεν χρήζει προστασίας αλλά ορθολογικής διαχείρισης.
Για το σκοπό αυτό δημιουργήθηκε το ερευνητικό έργο ΣΤΡΕΙΔΟΚΤΕΝΟ (Pearl Oyster Sea Food) με κωδικό ΟΠΣ (MIS) 5010850, χρηματοδοτούμενο από το ΕΠ Αλιείας και Θάλασσας 2014–2020 στον άξονα «Καινοτομία στην Αλιεία» (Άρθρα 26 & 44 παρ. 3, Καν. 508/2014). Στόχος του έργου είναι η αναγνώριση του στρειδόκτενου ως νόμιμου, αειφορικά διαχειρίσιμου αλιεύματος και η πρόταση ενός θεσμικού πλαισίου για τη νόμιμη εκμετάλλευσή του, αναδεικνύοντας το μαργαριτοφόρο στρείδι ως ένα νέο, βιώσιμο εμπορεύσιμο αλιευτικό προϊόν στην ελληνική αγορά, κλείνοντας το υπάρχον νομοθετικό κενό και εντάσσοντάς το επίσημα στην ελληνική αλιευτική νομοθεσία. Για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός του προγράμματος, οι ερευνητές χαρτογραφούν τους φυσικούς πληθυσμούς του είδους προσδιορίζοντας ασφαλείς ζώνες αλίευσης, μελετούν την εποχική διακύμανση της παραγωγής και της ποιότητας της σάρκας του, αναλύουν τη θρεπτική του αξία
και πειραματίζονται με μεθόδους κατεργασίας και συντήρησης για τη δημιουργία νέων προϊόντων. Παράλληλα, διερευνούν και καταγράφουν την ανταπόκριση της αγοράς σε αυτό το νέο μεσογειακό έδεσμα. Η δράση αυτή είναι σημαντική, καθώς δείχνει πώς ένα μη ενδημικό και εισβάλον είδος μπορεί να μετατραπεί σε πρότυπο βιώσιμου θαλασσινού προϊόντος, με την καθοδήγηση της επιστήμης και την επιδίωξη κατάλληλης νομοθετικής ρύθμισης, όπως επιχειρεί με τη δράση του το τμήμα Υδατοκαλλιεργειών του Πανεπιστημίου Πατρών.
Περισσότερες πληροφορίες για το έργο παρέχονται στον ιστότοπο Pearl Oyster Sea Food: pearlseafood.gr
Οι άνθρωποι πίσω από τις δράσεις
Πίσω από κάθε σημαντικό επιστημονικό έργο βρίσκονται πάντα άνθρωποι με όραμα, επιμονή και βαθιά αγάπη για το αντικείμενό τους. Στην καρδιά των προγραμμάτων PINNA SOS και PEARL SEAFOOD βρίσκεται μια δυναμική ερευνητική ομάδα, με επιστημονικό υπεύθυνο τον Αναπληρωτή Καθηγητή Ιωάννη Θεοδώρου, Πρόεδρο του τμήματος Αλιείας και Υδατοκαλλιεργειών του Πανεπιστημίου Πατρών. Στο πλαίσιο των δράσεων συμμετέχουν μέλη ΔΕΠ, μεταδιδακτορικοί ερευνητές, υποψήφιοι διδάκτορες, φοιτητές και τεχνικοί από το Πανεπιστήμιο Πατρών, κυρίως από το τμήμα Αλιείας και Υδατοκαλλιεργειών αλλά και από συναφή πεδία των φυσικών επιστημών.
Η ομάδα συνεργάζεται επίσης στενά με επιστημονικά ιδρύματα και πανεπιστήμια από την Ελλάδα και το εξωτερικό, δημιουργώντας ένα δίκτυο που ξεπερνά τα στενά γεωγραφικά όρια της περιοχής.
Στην τελική προς τι η τόση «Pinna» για «μαργαριτάρια»;
Το Πανεπιστήμιο Πατρών, μέσα από το τμήμα Υδατοκαλλιεργειών, αποδεικνύει ότι η πανεπιστημιακή έρευνα μπορεί να είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις ανάγκες της φύσης, της κοινωνίας και της τοπικής οικονομίας. Η διάσωση ενός απειλούμενου είδους όπως η pinna και η καινοτόμος καλλιέργεια νέων βρώσιμων ειδών που θα ανακουφίσουν τους επιβαρυμένους κλασικούς πληθυσμούς δεν είναι μόνο περιβαλλοντικές ή επιστημονικές επιτυχίες· είναι παραδείγματα για το πώς η γνώση γίνεται πράξη, πώς η οικολογία συναντά την τεχνολογία και την επιχειρηματικότητα.
Και σε μια τελική ανάγνωση, ίσως να αναρωτηθεί κανείς: «Και εμένα τι με νοιάζει;». Κι όμως, αυτά τα πλάσματα δεν είναι απλώς κάποια «περίεργα θαλάσσια είδη» με τα οποία ασχολούνται μόνο οι επιστήμονες. Είναι ζωντανές υπενθυμίσεις του πλούτου που κρύβουν οι θάλασσές μας, όχι μόνο σε ομορφιά αλλά και σε δυνατότητες. Αν αυτά τα είδη εξαφανιστούν ή μείνουν αναξιοποίητα, δεν χάνουμε απλώς ένα ακόμη κομμάτι βιοποικιλότητας, χάνουμε μέρος του πολιτισμού μας, της τροφικής μας αλυσίδας, της αόρατης υποδομής που στηρίζει τις ζωές μας. Ένας κόσμος με καθαρές θάλασσες, υγιή θαλάσσια οικοσυστήματα και ευκαιρίες καινοτομίας βασισμένες στη φύση δεν είναι πολυτέλεια αλλά επένδυση για το αύριο. Κι αυτό μας αφορά όλους.
Δημοσίευση: @up περιοδικό Πανεπιστημίου Πατρών, τεύχος Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 2025
Πηγή εικόνων: pinnasos.gr
