Ο χρόνος χάνεται στη σιωπή του βουκολικού τοπίου και στις κατάφυτες ρεματιές με τα αιωνόβια έλατα όπου το φανταστικό μέρος δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από τα αλπικά οροπέδια της Κεντρικής Ευρώπης.

Πρόκειται για ένα χωριό χωμένο στις δυτικές πλαγιές των Βαρδουσίων και με υψόμετρο 1.600 μέτρων είναι ένα από τα πιο ορεινά χωριά της Αιτωλοακαρνανίας. Είναι περιτριγυρισμένο από αιωνόβια δάση ελάτης, με αγέλες λύκων να κινούνται ακόμα ελεύθερες, με μοναδικούς και σπάνιους βουνίσιους ντόπιους, με τα πανηγύρια του, και τα έθιμα του να το κάνουν πόλο έλξης τους καλοκαιρινούς μήνες.

Σύμφωνα με απογραφή του 2001 ο πληθυσμός του χωριού ήταν 52 κάτοικοι, στοιχείο που επισημαίνει ότι τον βαρύ χειμώνα στον Άγιο Δημήτριο υπάρχουν λίγοι άνθρωποι και κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες το χωριό γεμίζει με ετεροδημότες και επισκέπτες.

Η πλατεία του χωριού

Δραστηριότητες/Αξιοθέατα

Ένα τέτοιο μέρος, όπως θα καταλάβετε, ενδείκνυται για περίπατο μέσα στο δάσος και το καθαρό αέρα πάνω από τα χίλια μέτρα. Περπατώντας θα ανακαλύψετε τα μυστικά της φύσης, θα δροσιστείτε στις πέτρινες βρύσες, θα συναντήσετε άλογα και θα φωτογραφίσετε μοναδικά τοπία. 

Οι εξορμήσεις που θα σας μείνουν αξέχαστες είναι μια βόλτα μέχρι την όχθη του ποταμού Ευήνου, καθώς και στους καταρράκτες στου Κρίκου το Μύλο. Τέλος, αρκετοί είναι αυτοί που προτιμούν την περιοχή για κυνήγι.

Από κοντινές εξορμήσεις στα δάση του Αγίου Δημητρίου

Φύση/Ζώα

Σε ένα ορεινό και παρθένο χωριό όπως το Λιβαδάκι θα φαντάζεστε ότι το φυσικό στοιχείο είναι έντονο παντού. Κάνοντας έναν περίπατο στο χωριό θα συναντήσετε τις γοητευτικές βερβέρες ή αλλιώς σκιουράκια. Επίσης, μέσα στα δάση ζουν  όπως οι δασομυωξοί διάφορα γλυκά και ζωηρά πλάσματα.

Έντονη είναι η παρουσία και των πτηνών στο χωριό της ορεινής Ναυπακτίας, αφού θα συναντήσει κανείς τον όμορφο Φιδαετό (Circaetus gallicus) που δεσπόζει πάνω στα έλατα. Επίσης, θα βρείτε κοτσύφια, καρδερίνες, λούγαρα και φυσικά γαλαζοπαπαδίτσες που τρέφονται από τα ελάχιστα μήλα που έχουν απομείνει πάνω στα δέντρα. Τέλος, την τιμητική τους έχουν οι κουκουβάγιες, όπως το είδος Τυτώ (Tyto alba), αλλά και πολλά αγριογούρουνα που βοσκούν στα καταπράσινα λιβάδια.

Όσον αφορά την χλωρίδα του τόπου, τα αιωνόβια έλατα πρωταγωνιστούν στις κατάφυτες ρεματιές, ευδοκιμούν οι μηλιές, αλλά και διάφορα σπάνια λουλούδια και βότανα.

Η γαλαζοπαπαδίτσα απολαμβάνει τα αγαπημένα μήλα της

Πανηγύρι

Στο κέντρο του χωριού βρίσκεται η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, όπου στις 26 Ιουλίου στήνεται ένα μικρό γλέντι με φουστανελάδες, ζωντανή μουσική και ντόπια εδέσματα προς την μνήμη της.

Επίσης, στις 15 Αυγούστου γίνεται ακόμη ένα πανηγύρι στο χωριό όπου οι χωριανοί από τα αστικά κέντρα και μακρινοί επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να απολαύσουν ένα παραδοσιακό ξεφάντωμα κάτω από τον καλοκαιρινό ουρανό της ορεινής Ναυπακτίας.

Από παραδοσιακά πανηγύρια στην κεντρική πλατεία

Ιστορία

παλιότερα λέγονταν Αβόρανη. Λέγεται πως η ονομασία προέρ­χεται από το στερητικό [α] και βορράς ή βοριάς. Στη πρώτη περίπτωση θα έπρεπε να γράφεται με δύο (ρ). Στη δεύτερη, θα’ πρεπε να λέγεται Αβόριανη. Όπως όμως και αν έχει η ονομασία, τούτο είναι φανερό, ότι το χωριό δεν έχει καμιά συγγένεια με Σλάβικες λέξεις. Πώς συμβαίνει όμως σε ένα χώρο που κατοι­κήθηκε από Σλάβους και όλα τα γύρω χωριά, Παλούκοβα, Τέρνοβα, Αράχωβα, Στίστα, Τσελίστα Σινίστα και λοιπά έχουν ονομασία Σλάβικη, η Αβόρανη να έχει ονομασία Ελληνική;

Σ’ αυτό το σημείο θα μας βοηθήσει η παράδοση. Η Αβόρανη το χωριό που δεν το έπαιρνε ο βοριάς, είναι το χωριό που πρωτοχτίστηκε στη περιοχή των Αμπελιών, εκατό με διακόσια περί­που μέτρα, πάνω από το Φείδαρη. Στις μέρες μας, από αυτό το χωριό, διατηρείται μόνο η εκκλησία και το νεκροταφείο πί­σω από το ιερό.

Η παράδοση λέει ότι το χωριό χτίστηκε από τρία αδέλφια με­τά την κατάληψη της Ελλάδας από τους Τούρκους. Τα τρία αυτά αδέλφια ήρθαν από τον Μωριά κυνηγημένα από τους Τούρκους, για το φόνο κάποιου Πασά. Τα ονόματα τους Μιχάλης, Κίτσος, Αδάμ. Για ευνόητους λόγους έκρυψαν το ε­πώνυμό τους. Από αυτούς έχουν την καταγωγή τους, οι Μιχαλαίοι, οι Κιτσαίοι και οι Αδαμαίοι. Και τούτο πρέπει να κρύ­βει κάποια αλήθεια, γιατί είναι ιστορικά εξακριβωμένο, ότι τον καιρό της Τουρκοκρατίας στη περιοχή της Αβόρανης κυρίως, αλλά και της Αμπλιάνης, Παλούκοβας, και Γραμμένης Οξιάς, έβρισκαν καταφύγιο, οι κυνηγημένοι για τη δράση τους κατά των Τούρκων, ραγιάδες του κάμπου. Τούτο, λοιπόν, όπως και πολ­λά άλλα γεγονότα που η παράδοση διέσωσε, εξηγεί την Ελληνική ονομασία του χωριού.

Το χωριό επομένως αυτό, σφήνα ανάμεσα στην Τέρνοβα και Αμπλιανη και κάπως παράνομα χτισμένο, επεκτάθηκε και κατέλαβε χώρους των χωριών αυτών, με το παλληκαρίσιο. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα τις συνεχείς διαμάχες μεταξύ των Αβορανιτών και των γύρω χωριών. Είναι γνωστό σε όλους και αναφέρεται από γενιά σε γενιά, ότι σε φιλονικία, για τα όρια του χωριού, οι Αβορανίτες σκότωσαν κάποιον Αμπλιανίτη, που λέγεταν Κρίντας.

Πότε έγινε αυτό; Αγνωστο. Είναι όμως γνωστό, ότι σαν αποζημίωση για το φόνο, δόθηκε στους Αμπλιανίτες, η περιοχή που βρίσκεται ανάμεσα στους δύο μεγάλους παραπόταμους. Τον Αμπλιανίτικο, που ξεκινά από τα βόρεια μέρη της Κοκκινιάς και τον Αβορανίτικο, που ξεκινά Νότια της Ιτιάς, περνά του Κρίκου το μύλο και χύνεται στο μύλο του Χοντρού. Ο χώρος αυτός λέγεταν και λέγεται, Τάμζα.

Και οι φιλονικείες με την Τέρνοβα, για τα όρια των δυό χω­ριών, δεν είναι λιγότερες και αναίμακτες. Για παρόμοιο λόγο λέγεται ότι και οι Τερνοβίτες δώσανε την Καναβίστρα στους Αβορανίτες Το χίλια ενιακόσια τριάντα δύο [1932], θυμάμαι εγώ μικρό παιδί, πως οι Τερνοβίτες διεκδικούσαν ακόμα, τμή­ μα του Νότιου μέρους της Αβόρανης, του Καράπαπα και του Άμμου. Σε προσωρινά μέτρα, που έγιναν και στα οποία η Αβόρανη είχε δικηγόρους τον Τσακανίκα και τον Καραμανίδη, οι Τερνοβίτες κέρδισαν τον χώρο αυτόν. Τα πράγματα όμως τώρα ήσαν ηπιότερα, και οι φιλονικούμενοι κατέφυγαν στη δικαιοσύνη.

Παλιότερα όμως οι διαμάχες ήσαν άγριες και οδηγού­ σαν σε φόνους. Ο πιο φοβερότερος είναι ο σκοτωμός του παπά του χωριού Παπαβασιλείου. Τη Μεγάλη Πέμπτη βράδυ το 1826 (ή το 1823) και ενώ ο παπάς, έβγαζε κάποιο από τα Δώδεκα Ευαγγέλια, κάποιος Τσιμπούκης από την Τέρνοβα, με πολεμικό όπλο, από τη φεγγίστρα του ιερού, σημάδεψε και σκότωσε τον παπά. Το βόλι πέρασε το σώμα του και τρύπησε το Ευαγγέλιο. Το Ευαγγέλιο υπάρχει ακόμα στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής .Λένε ότι τον Τσιμπούκη τον βάλανε οι Τούρκοι να σκοτώσει τον παπά. Αυτό όμως δεν πρέπει να είναι σωστό.

Προφανώς οι ίδιοι οι Τερνοβίτες, για να αποφύγουν αντίποινα από τους Αβορανίτες, που φαίνεται ότι ήσαν πιο δυναμικοί, διέδωσαν κάτι τέτοιο. Και λέω ότι δεν ευσταθεί, γιατί οι Τούρκοι δεν είχαν ανάγκη ενός χαφιέ και εκτελεστή, για τον απλούστατο λόγο ότι μπορούσαν οι ίδιοι να τον πιάσουν και να τον εκτελέσουν. Η αλήθεια όμως φαίνεται ότι βρίσκεται στη διαμάχη των δύο χωριών. Και στη διαμάχη αυτή, ο παπάς άγνωστο για ποιους λόγους, πρωτοστατούσε, είτε από προσωπικό συμφέρον, είτε γιατί η θέση του την εποχή εκείνη, επέβαλε την ανάμειξη του στα κοινοτικά ζητήματα. Φαίνεται όμως ότι παρεξηγήθηκε η θέση του, κρίθηκε υπεύθυνος, συγκεντρώθηκε η οργή εναντίον του και αποφασίστηκε ο σκοτωμός του.

Ο Γ. Μποσινάκος στο έργο του “Στ’ απόσκια της Αράχωβας”, αναφέρει το γεγονός αυτό, λέγοντας ότι ο Τερνοβίτης – έτσι τον λέει γιατί δεν γνωρίζει το όνομα του- σκότωσε το ιερέα Παπαβασιλείου, βαλτός από τον Στρατηγό Σαφάκα. Το συμπεραίνει αυτό, γιατί ο Τερνοβίτης μετά την πράξη του κατέφυγε στα Σάλωνα, όπου βρισκόταν ο Σαφάκας.

Δεν μας λέει όμως γιατί τον σκότωσε. Και φυσικό είναι, γιατί εκείνος ο Αβορανίτης που ίσως τον πληροφόρησε, δεν θα το γνώριζε. Αναγκαζόμαστε όμως εμείς να κάνουμε κάποιους συλλογισμούς και να βγάλουμε κάποια πιθανά συμπεράσματα, σε κάποια ερωτήματα που γεννιούνται. Τον σκότωσε γιατί είχε κοινοτικές ή προσωπικές διαφορές ; Αν είναι έτσι, τότε τι δου­ λειά έχει η ανάμειξη του Στρατηγού Σαφάκα; Τον σκότωσε σαν εχθρό ή φίλο των Τούρκων ; Και τούτο δεν μπορούμε να το συμπεράνουμε, γιατί τα πράγματα μπλέκονται στο εξής γεγονός. Η δολοφονία του παπά, γίνεται τη Μεγάλη Εβδομάδα του 1826, δηλαδή νωρίτερα δύο μήνες, από τότε που ο Σαφάκας, προσκυνά τον Τούρκο και διορίζεται από αυτόν Καπετάνιος του Καζάν (επαρχία δηλαδή), του Λιδωρικίου. Αν όμως δεν μπορούμε να συμπεράνουμε, αν ο παπάς σκοτώθηκε σαν συνεργάτης ή σαν εχθρός των Τούρκων, μπορούμε να συμπεράνουμε με βεβαιότητα, ότι το έγκλημα είχε πολιτικά κίνητρα.

Το ότι υπήρχαν πολιτικές διαιρέσεις, το μαρτυράει και ένα άλ­λο γεγονός. Οι Κιτσαίοι πήγαιναν στο σπίτι τους από το δρόμο που βρίσκεται μεταξύ Σμαναίων και Χριστογιανναίων, (παλιότερα Μαντελαίων). Αλλά πήγαιναν και από του Καφετζή και το κάτω μέρος του σπιτιού των Μαντελαίων. Οι Μαντελαίοι έκλει­σαν κάποιον από τους δρόμους αυτούς. Συνέβη όμως ακριβώς τότε να περάσει απ’ το χωριό ένα Τούρκικο απόσπασμα και οι Κιτσαίοι ανήκοντες ίσως σε άλλη πολιτική μερίδα και χολωμέ νοι για το κλείσιμο του δρόμου, κατέδωσαν ότι ο μεγαλύτερος αδελφός των Μαντελαίων επρόκειτο να σηκώσει κομιτάτο. Οι Τούρκοι συνέλαβαν τον Μαντέλο και τον κρέμασαν σε μια με λικοκιά που βρίσκεταν στην άκρη του συνόρου Σιάχου και Σμάνη και κοντά στο δρόμο, ακριβώς απέναντι από εκεί που ανηφορίζει σήμερα ο δρόμος για την Παναγιά. Αργότερα οι Μαντελαίοι, για να μη βλέπουν το δέντρο που κρεμάστηκε ο αδελφός τους, έκοψαν τη μελικοκιά. Το κούτσουρο διασώζεταν μέχρι τις μέρες του πατέρα μου, που γεννήθηκε το 1872 και πέθανε το 1978.

Υπήρχαν, λοιπόν, πολιτικές τοποθετήσεις και διαμάχες, δυ­στυχώς και τότε. Πίσω όμως από αυτές, κρύβονταν τοποκιστικές έριδες και διεκδικήσεις. Το γεγονός δε, ότι οι Αβορανίτες μπήκαν “σφήνα”, ανάμεσα στις δύο κοινότητες, Άμπλιανης και Τέρνοβας, τους έκανε να βρίσκονται πάντα σε διαμάχες και να μισούνται θανάσιμα από τους γείτονες τους. Και αυτό το μίσος συνέβαλε στο σκοτωμό του παπά.

Σ’ αυτό το σημείο υπάρχει φόβος να ερμηνευτεί και να χαρακτηριστεί ο παπάς σαν πρόσωπο που δεν στάθηκε στο ύψος του, γι’ αυτό και επιβάλλεται να πω δύο λόγια ακόμα. Οι Παπαβασιλαίοι φαίνεται ότι κατά κανόνα ήσαν ιερείς στο χωριό, μέχρι του τελευταίου Παπαγιάννη, που πέθανε κάπου εκεί κοντά στην Κατοχή, γνωστός για τα ανέκδοτα του, τη φιλοξενία του, την επιρροή του και το σεβασμό του στη ορεινή και πεδινή Ναυπακτία. Παπαβασιλείου επίσης, απόγονος του φονευθέντος παπά, χρημάτισε Δήμαρχος του Δήμου Οφιονίας και έφορος στο Αγρίνιο.

Όλα όμως αυτά που αναφέραμε παραπάνω μπορεί να εξηγούν και να αποσαφηνίζουν κάποια δευτερευούσης σημασίας θέματα, δεν βοηθούν όμως στη διασαφήνιση του βασικού ε­ ρωτήματος μας που είναι το πότε χτίστηκε το χωριό. Η γνώμη μου είναι, ότι το χωριό των Αμπελιών δεν πρέπει να είχε μεγάλη διάρκεια ζωής. Οι κάτοικοί του δεν πρέπει να ήταν πολλοί. Η μικρή σε έκταση περιοχή των αμπελιών, δεν επέτρεπε μεγάλο αριθμό κατοίκων. Το ότι δεν σώζονται σε κανένα ση­μείο ίχνη κατοικιών, παρά ελάχιστα κομμάτια πήλινων δοχείων, επιβεβαιώνει τον συλλογισμό αυτόν. Ο Λάμπρος Σμάνης, που ρώτησα και που είχε σπίτι και έζησε τις τελευταίες δεκαετίες στα Αμπέλια, μου είπε ότι σε κανένα σημείο δεν υπάρχει κτίσμα, αλλά ούτε και αγκωνάρι δεν βρέθηκε πουθενά. Διατύπωσε μάλιστα την άποψη, ότι οι Αμπελιώτες – Αβορανίτες, πρέπει να ζούσαν σε ταράτσες και τούτο δεν είναι καθόλου απίθανο. Στου Βαρελά όμως, όπως μπαίνουμε στην Καναβίστρα, χαμηλά από τη Λουγγά του Κατσαντώνη, υπάρχουν ίχνη κερα­ μιδιών, και λέγεται ότι εκεί ήταν κεραμιδαριό, το ίδιο και απέ­ ναντι, κάπου στου Λούγαρη που πάμε για την Παλούκοβα. Ο Κοκουσούλας ο Γιώργος μου είπε ότι στα Αμπέλια βρέθηκαν με­ γάλα πυθάρια και ότι σπασμένο τμήμα πυθαριού, το πήρε η θυμιούλα του Παπαγιάννη και τόβαλε οροφή στο φούρνο της που έφτιαξε στο χωριό, για να ψήνει.

Υπήρχαν, λοιπόν, κεραμιδαριά. Ποιου χωριού όμως ήτανε; Γιατί δε μπορούσε, βέβαια, να είναι των Αμπελιωτών-Αβορανιτών, κατοίκων νιόφερτων και χωριού νεοσύστατου; θα πρέπει, επομέ­νως, να ήτανε της Τέρνοβας και είναι άγνωστο πως τα κατα­ πάτησαν και τα άρπαξαν οι Αβορανίτες. Έτσι δικαιολογείται η άποψη, τόσο ότι οι Αβορανίτες μπήκαν σφήνα ανάμεσα στα δύο άλλα χωριά, αλλά και το μίσος των χωριών αυτών κατά της Αβόρανης.

Ας ξανάρθουμε όμως στο θέμα μας. Είπαμε ότι η έκταση της περιοχής δεν επέτρεπε ανάπτυξη του χωριού των Αμπελιών και ήταν ένας από τους λόγους που υποχρέωνε τους κατοίκους να αναζητήσουν γρήγορα άλλο χώρο, για εγκατάσταση τους. Άλλος λόγος ήτανε και η έλλειψη πόσιμου νερού. Σήμερα υπάρχει ο Άμπλας της Παναγιάς, που στάζει με το σταγονόμετρο. Κάτι παρόμοιο υπάρχει και στη κορυφή των χωραφιών των Αδαμαίων. Τούτο όμως δεν ήταν αρκετό, ούτε για τις ανάγκες δύο οικογενειών. Να συμπεράνουμε ότι κατέβαιναν στα Φείδαρη; Και αν πάλι συνέβαινε τούτο, ήταν κουραστικό, χρει­αζόταν χρόνο και δεν έλυνε το πρόβλημα. Όμως το θέμα δη­μιουργεί μια απορία. Πώς χτίστηκε χωριό, όσοι λίγοι και αν ή ταν οι κάτοικοι του σε περιοχή, που δεν υπήρχε νερό για ύ­δρευση; Λέγεται και αυτό βέβαια επαληθεύεται, ότι στις αρχές του 16ου αιώνα και συγκεκριμένα το 1544, στη Ναυπακτία έ­λαβε χώρα μεγάλος σεισμός, κατά τον οποίο πολλές πηγές στέ­ρεψαν.

Μήπως και εδώ συνέβη το ίδιο; Όπως και αν έχει το πράγμα, όλα μαρτυρούν ότι η ζωή του χωριού των αμπελιών ήταν μικρής διάρκειας. Αν οι συλλογισμοί μας ευσταθούν, ότι δηλαδή το χωριό των Αμπελιών χτί­στηκε στους πρώτους χρόνους της Τουρκοκρατίας και έφυγε μετά από ζωή λίγων χρόνων για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω, τότε είναι εύκολο να συμπεράνουμε, για το χρόνο που χτίστηκε το νέο χωριό, το Λειβαδάκι. Και πρώτα, πρώτα ας προστρέξουμε στην παράδοση. Βοσκός λέει του χωριού των Αμπελιών, έχασε τα βόδια του και αναζητώντας τα, μέσα στο δάσος, τα βρήκε να βόσκουν μέσα σε ένα υπέροχο Λειβάδι, με άφθονο νερό και τρυφερό χορτάρι .Όσο και αν έχει τούτο κά­τι από τα συνηθισμένα στοιχεία του συμπτωματικού, του τυχαί­ου, του μυθικού, κρύβει μια αλήθεια, ότι οι άνθρωποι πιέζονταν από τις ανάγκες και τις ελλείψεις του χώρου των Αμπελιών και αναζητούσαν άλλο χώρο, που θα κάλυπταν τις όποιες ανάγκες είχαν. Και ο νέος χώρος ήταν παράδεισος σε σχέση με τον πα­λιό.

Γνέσιμο μαλλιού στη πλατεία του χωριού

Αυτά λέει η παράδοση. Ας δούμε όμως και άλλα στοιχεία που έχουμε. Του Βασίλη Κάνη (Καφετζή) το σπίτι, σε αγκωνάρι που βρίσκεται πάνω από την πόρτα του, είναι χαραγμένη η χρονο­ λογία 1684. Ήταν όμως το πρώτο σπίτι; Η παράδοση αναφέρει ότι προτύτερα το χωριό και οι πρώτοι κάτοικοι που έφυγαν από τα Αμπέλια, χτίσανε σπίτια στη θέση Παλιόσπιτα. Από τα σπίτια αυτά που αργότερα εγκαταλήφτηκαν πήρε και η τοποθεσία το όνομα. Και χτίστηκαν λέει τα σπίτια αυτά σε χώρο ανήλιαγο, απόκρημνο και υγρό, για να μην φαίνονται από τους Τούρκους.

Στα Ναυπακτιακά Γ’ τόμος ο Χαράλαμπος Χαραλαμπόπουλος, στη μελέτη του “Τα Κράβαρα στη Τουρκοκρατία” αναφέρει ότι κατά το έτος 1575 υπήρχαν στην ορεινή Ναυπακτία εννιά τι­ μάρια που τα αποτελούσαν τα παρακάτω χωριά.

Αμόρανη
Αντριβίστα
Κάτω Λομποτινά
Αράχωβα
Χόμορη
Μερτατόβα (Αρτοτίβα;)
Γρανίτσα
Πεντινάνι (Πόδος;)
Λεφτοκαρία
Λάγκος
Βετουλίστα
Ασπριάς
Χρύσοβο
Λευτέριανη
Πετρίτσι
Πέρκος
Κουτολίστα
Ποκίστα
Βέλιου Χάνι
Μεγάλο Χωριό
Λάλα
Άμπλιανη
Βίλκα
Ταχταλή
Περίστα
Σίμου ;
Πλάτανος
Απάνω Αβόρανη

Εκείνο, λοιπόν, που επιβεβαιώνεται από τον πίνακα αυτών των χωριών, είναι ότι η Αβόρανη, υπήρχε το 1575 και ότι ονομά ζεταν Απάνω Αβόρανη, προφανώς προς διάκριση από την Κάτω Αβόρανη, το κάτω χωριό όπως το λέγανε.

Ο Γ. Μποσινάκος στα “Αραχωβίτικα Νέα”, δέχεται ότι η Απάνω Αβόρανη είναι το σημερινό Λειβαδάκι. Θεωρεί όμως Κάτω Αβόρανη, το Δενδροχώρι (Τέρνοβα), ή την Καναβίστρα. Ο Μποσινάκος, είναι συγγενής των Αβορανιτών, Μαντραλαίων και Παπαβασιλαίων, οι οποίοι όπως ανέφερα και παραπάνω, είχαν σπίτια στην Καναβίστρα, που κατέβαιναν και έμειναν τους χει­ μερινούς μήνες. Αυτό το γνώριζε ο Μποσινάκος, ίσως μάλιστα και σαν συγγενής να τους επισκέφτηκε καμιά φορά στην Καναβίστρα. Βλέποντας, λοιπόν, σπίτια και ανθρώπους νόμισε ότι, αυτή θα ήταν η Κάτω Αβόρανη, και τούτο γιατί αγνοούσε το χωριό των Αμπελιών.

Συμπεράσμα, επομένως, πρώτον: Ότι αφού το νέο χωριό το 1575 ονομάζεται Απάνω Αβόρανη, σημαίνει ότι ακόμα διατη­ ρείται η Κάτω Αβόρανη. Συμπέρασμα δεύτερον: Αφού η με­ τοίκηση δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί, έπεται ότι το Νέο Χωριό, η Απάνω Αβόρανη, δεν πρέπει να αριθμούσε πολλά χρόνια ζω­ ής. Και τρίτον, ότι μεμονωμένες οικογένειες ίσως να ήταν α­ κόμα στο Κάτω Χωριό, στο χωριό των Αμπελιών, γιατί αν είχε πολλούς κατοίκους θα ανεφέρεταν στη κατάσταση, η απλώς ως Αβόρανη ή Πάνω και Κάτω Αβόρανη.

Οι κάτοικοι, όπως είναι φυσικό, μετέφεραν και τους Αγίους τους και η πρώτη εκκλησία που χτίστηκε, ήταν της Παναγιάς, ίδια σαν την εκκλησία των Αμπελιών, αφού και οι δύο διατη­ ρούνταν στις μέρες μας. Η Παναγιά βρίσκεται στο νότιο μέρος του χωριού, πάνω σε ένα λοφίσκο, που είναι και το ψηλότερο μέρος του χωριού. Ακριβώς απέναντι, στη βορεινή πλευρά, πάνω σε άλλο ύψωμα, χτίστηκε αργότερα η Αγία Παρασκευή.

Πότε όμως χτίστηκε η Παναγιά; Άγνωστο. Είναι όμως φυσικό να χτίστηκε, ύστερα από λίγα, πολύ λίγα χρόνια, από την εγκατάλειψη του χωριού των Αμπελιών. Ο πατέρας μου έλεγε ότι τη μέρα της Λαμπρής, το χωριό πήγαινε και γιόρταζε την ανάσταση, στο χωριό των Αμπελιών. Οτι ψήνανε εκεί. Εκεί ρί χνανε στο σημάδι, βάζοντας για στόχο τις πλάτες των σφαχτών. Γιόρταζαν τ’ απόγευμα την Αγάπη και το βράδυ γύριζαν στο χω­ριό. Αν και το πράγμα φαίνεται πραγματικά λίγο δύσκολο, όμως δείχνει ότι ο δεσμός με το παλιό χωριό ήταν ακόμα ζωηρός. Τούτο όμως προκαλεί και μια άλλη απορία. Αν η Παναγία του νέου χωριού χτίστηκε νωρίς, όπως και συμβαίνει στη πραγμα­ τικότητα, τότε γιατί πήγαιναν στη Παναγία του παλιού χωριού για να γιορτάσουν το Πάσχα; Φαίνεται όμως δεν θεωρήταν ότι είναι το ίδιο. Γιατί αν ήταν το ίδιο, έπρεπε όλες οι εικόνες και όλα τα αντικείμενα νε μεταφερθούν στη νέα Εκκλησία. Όμως δεν μεταφέρθηκαν. Έμεινε εκείνη η εκκλησία, στον τόπο και για το σκοπό που χτίστηκε. Και εννοούσαν να πηγαίνουν μια φορά το χρόνο, στον τόπο που έμειναν και στον Άγιο που τους προ­στάτεψε και τους βοήθησε στα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης τους.

Όπως φαίνεται, λοιπόν, η εκκλησία του νέου χωριού χτίστηκε νωρίς. Δεν ήταν νοητό να υπάρχει χωριό χωρίς εκκλησία. Στο βόρειο μέρος της Παναγιάς υπήρχαν τέσσερα πανύψηλα δέντρα και από ένα στην ανατολική και Νοτιοδυτική πλευρά. Από αυτά σώζεται μόνο ένα σήμερα. Τα άλλα καταστράφηκαν κατά καιρούς από κεραυνούς.

Τα τέσσερα, λοιπόν, αυτά δένδρα, ήταν φυτεμένα στη σειρά και σχεδόν στην ίδια απόσταση το ένα από το άλλο. Αυτό ση­μαίνει ότι δεν ήταν στη τύχη φυτεμένα, και πως κάποιο χέρι τα φύτεψε. Ότι τα δέντρα φυτεύτηκαν, μαρτυράει και το γεγονός ότι σε όλο το χωριό δεν υπάρχει άλλο, εκτός από αυτά της Παναγίας και το μοναδικό στη βορειοδυτική γωνιά της Αγίας Παρασκευής που κόπηκε εκεί κοντά στα χίλια ενιακόσια τριά­ ντα [1930], γιατί χαλούσε τον τοίχο της εκκλησίας.

Ο ιστορικός πλάτανος

Το πλατάνι της πλατείας του χωριού, για να μνημονεύουμε και τον άνθρωπο που το φύτεψε στον ίσκιο του οποίου εμείς σήμερα, ρεμβάζουμε, πίνουμε τον καφέ μας, χαρτοπαίζουμε και κοτσιανολογούμε, φυτεύτηκε στις 28 Οκτωβρίου του 1940, η­ μέρα που κηρύχτηκε ο πόλεμος, από τον Κάνη Ιωάννη (Καφετζή). Και καλό θα ήταν να πω δύο λόγια για αυτόν, όπως καλό θα ήταν να πω και δύο λόγια και για τον Γιώργο Κοκουσούλα από τα χέρια του οποίου, μπ ολιάζοντας όλα τα δένδρα του χωριού, αύριο πολλοί θα τρώνε καρπούς, αλλά όμως δε θα ξέρουν για να τον μνημονεύσουν.

Η Βασίλω Κάνη (ΚολοφωτοΒασίλω), να πως μου εξιστόρησε το φύτεμα του πλατανιού στη μέση της πλατείας. Ήτανε 28 Οκτωβρίου το 1940. Από την προηγούμενη είχαμε κανονίσει να φύγουμε για τον κάμπο παρέα με τον Καφετζόγιαννο. Το θυ­ μάμαι γιατί τα πρωί που ξεκινούσαμε, η Θυμιούλα του Παπαγιάννη, που στο σπίτι της ήταν το τηλέφωνο, έμαθε ότι κηρύχτηκε ο πόλεμος και περνώντας έξω από το σπίτι μας μας τόπε. Όταν φτάσαμε στη Πλατεία φωνάξαμε τον Καφετζόγιαννο και σταματήσαμε στη βρύση να τον περιμένουμε. Κάποια στιγ­ μή ξεκίνησε, μα σαν έφτασε στη μέση της πλατείας σταμάτησε. Άφησε το ζώο φορτωμένο και ξαναγύρισε. Τον βλέπαμε που πηγαινόερχεταν από τη πλατεία στο σπίτι, τον βλέπαμε κάτι να φτιάχνει, μα δεν διακρίναμε τι. Όταν τέλος ξεκίνησε και ήρθε κοντά μας και εκφράσαμε την απορία μας, μας εξήγησε ότι φύ­ τεψε ένα πλάτανο στη μέση της πλατείας που τον είχε φέρει από την Καναβίστρα και που την τελευταία στιγμή τον θυμήθηκε.

Ανάφερα το πλατάνι της πλατείας του χωριού, πρώτα για να μνημονεύσω τον άνθρωπο που το φύτεψε, και δεύτερο να κά­μω μια σύγκριση. Το πλατάνι αυτό, όπως και τα πλατάνια, που φύτεψε γύρω στο πεζούλι της Αγίας Παρασκευής ο Κάνης Κώστας (Τζάντζαλος), λίγο νωρίτερα, έχουν ζωή πενήντα χρό­ νων περίπου. Αν λοιπόν ένα δέντρο πενήντα χρονών έχει περι­ φέρεια σαράντα ή πενήντα πόντους, πόσων χρόνων ζωή θα πρέπει να έχει ένα δέντρο με περιφέρεια κορμού δεκαπλάσια; Ο τελευταίος, βέβαια, αυτός συλλογισμός, ελάχιστα μπορεί να είναι πειστικός. Παρόλα αυτά όμως δεν μπορεί το χωριό μας να χτίστηκε νωρίτερα της Τουρκοκρατίας και ούτε πολύ αργότερα αυτής, για τους λόγους που ανέφερα παραπάνω.

(Απόσπασμα από βιβλίο του Βαγγέλη Σ. Βλάχου «Στα χνάρια μιας πορείας»)

Πρόσβαση

Από Ναύπακτο: 88 χιλιόμετρα
Χρόνος: 2 ώρες και 30 λεπτά
Διαδρομή: Ανάβαση με κλειστές στροφές

Πληροφορίες: livadaki.com.gr
Φωτογραφικό Υλικό: Facebook Page Λιβαδάκι Ορεινής Ναυπακτίας